MANDELA’S BRIEVEN VAN TROOST EN HOOP

Zeventien jaar na zijn vrijlating zat de brief aan zijn jongste dochter Zindzi nog keurig opgevouwen in een witte envelop in het gevangenisarchief. Nelson Mandela vertelt over oude boksmaten en schoolvrienden. Maar daar zou de brief niet over moeten gaan, schrijft hij verontschuldigend.

‘Hij is bedoeld voor een lieve jongedame aan wier gezicht ik altijd denk, een doorzetter die Mum & mij gevaarlijk trots maakt op ons ouderschap. Terwijl ik deze brief schrijf, staan haar foto en die van haar zus op de boekenkast links van me, terwijl de lijstjes elkaar raken & met een eenvoudige blauwe rozenkrans als versiering om ze heen.’

De brief van 9 december 1979 is, zonder dat hij het wist, nooit verstuurd vanuit de gevangenis op Robbeneiland. Daar had Mandela geen toestemming voor, staat in een aantekening van een gevangenisfunctionaris.

Bijna veertig jaar later wordt de brief alsnog ‘bezorgd’. Niet aan Zindzi, maar aan de hele wereld, in het boek Brieven uit de gevangenis. In deze bundel van niet eerder gepubliceerde brieven noemt Sahm Venter, onderzoekster van de Nelson Mandela Foundation, de brief aan Zindzi een ‘uitgestoken hand van een vader die naar zijn dochter verlangt’.

,,Die brief, die haar had moeten bereiken voor haar negentiende verjaardag, was afkomstig van de vader die ze kwijt was geraakt toen ze nog een peuter was van twintig maanden oud. Zo arbitrair en wreed was de willekeurige controle over de correspondentie van de gevangenen.’’

Mandela zat 10.052 dagen vast in vier gevangenissen. Hij viel tien jaar lang onder het zwaarste regime met de grootste beperkingen. Communicatie met de buitenwereld was schier onmogelijk. De eerste jaren mocht Mandela elk halfjaar slechts één brief van maximaal 500 woorden versturen. Later werden dat er drie per maand, en pas vanaf 1973 zes.

Elke brief ging langs de censor. Die controleerde of Mandela geen namen van medegevangenen noemde of iets schreef over politiek en de omstandigheden in de gevangenis. Brieven werden soms zo gecensureerd dat ze onbegrijpelijk werden.

Al zijn brieven schreef Mandela eerst over in notitieblokken, zodat hij precies wist wanneer hij wie wat had gestuurd. Brieven werden met vertraging of nooit verstuurd. Mandela wist een paar brieven de gevangenis uit te smokkelen. Hij verborg ze in spullen van gevangenen die vrijkwamen.

In 1976 schreef Mandela in een officiële klachtenbrief: ‘Soms wens ik dat de wetenschap wonderen kan verrichten en ervoor kan zorgen dat mijn dochter de nooit ontvangen verjaardagskaarten alsnog ontvangt en dat ze tot haar plezier weet dat haar Pa van haar houdt, aan haar denkt en pogingen doet haar te bereiken wanneer dat maar nodig is.’

,,Het geeft aan hoe onmenselijk het systeem was en hoe racisme ingrijpt in het persoonlijke leven’’, zegt Conny Braam (70), destijds voorzitter van de Anti-Apartheidsbeweging Nederland. ,,We waren ons ervan bewust hoe belangrijk contact met de buitenwereld voor hem was. Brieven speelden daarin een grote rol. Daarmee kon hij zichzelf en anderen ook in gevaar brengen.’’

Hoe wreed en vernederend het regime ook was, Mandela hield de rug recht. Zijn inkt droogde nooit op, zijn woordenstroom raakte niet uitgeput. Mandela werd een productieve brievenschrijver. Hij schreef aan advocaten, gevangenisautoriteiten, medeactivisten en vrienden.

Hij streed voor meer rechten en vrijlating van gevangenen. Maar ook voor kleinere zaken, zoals studiemateriaal, reparatie van een kapotte leesbril en behandeling van ontstoken tandvlees.

Het meest hartverscheurend zijn de brieven aan zijn vrouw Winnie en zijn vijf kinderen. Vooral eind jaren 60 had Mandela het zwaar. In korte tijd overleden zijn moeder en oudste zoon, en belandde Winnie in de gevangenis. Hij schreef zijn echtgenote:

‘Om een moeder & een eerstgeborene te verliezen & je levenspartner voor onbepaalde tijd in de gevangenis te zien verdwijnen en dat alles binnen een tijd van tien maanden is een last die te zwaar is voor een man om te dragen, zelfs in zijn beste tijd. Maar ik klaag in het geheel niet lieveling.’

In zijn brieven maakte Mandela geen geheim van zijn zorgen en angsten. Tegelijk probeerde hij zijn gezin te troosten, op te voeden en hoop te bieden. In menig brief aan Winnie schetste hij de dag dat ze ooit weer samen zouden zijn. De dag dat ze weer konden lachen en genieten van de prachtige vogels, zoete lucht en de in zonneschijn badende velden van Zuid-Afrika.

‘Op een dag zullen we de privacy hebben waardoor we de tedere gedachten kunnen delen die we de afgelopen acht jaar diep in ons hart hebben begraven.’

Conny Braam: ,,Het gevoel van intense eenzaamheid en verlangen naar Winnie en de kinderen moet ondraaglijk zijn geweest. En dat allemaal voor zijn ideaal.’’

Mandela putte hoop uit de brieven die hij ontving. In 1989 bedankte hij bokser Mike Tyson voor de bokshandschoenen die hij voor zijn zeventigste verjaardag kreeg.

‘Het zijn dergelijke signalen van solidariteit die het mij en tientallen anderen mogelijk maken sterk en hoopvol te blijven in deze moeilijke tijden.’

In alle brieven weerklinken zijn boosheid, zelfbeheersing en zijn liefde voor familie en land. Ze schetsen een compleet beeld van Mandela als activist en liefhebbende echtgenoot en vader.

Braam: ,,Mandela groeide uit tot een held. Altijd sterk, met een grote glimlach en prachtige uitspraken. Maar hij zat bovenop een berg van verdriet. Hij moet daar met veel woede hebben gezeten, maar kon nooit echt schreeuwen. De brieven moeten ervoor gezorgd hebben dat hij geestelijk overeind is gebleven, en dat hij als een krachtig persoon de gevangenis uit kwam.’’

‘Brieven uit de gevangenis’, Nelson Mandela, uitgeverij Unieboek Spectrum.