GRONDRECHTEN ZIJN NIET VAN DE OVERHEID MAAR VAN DE BURGER

Auteur: Wilfred Leeuwin

Bij overheden en regeringen ontwikkeld zich vaak een perceptie dat zij in een hiërarchische verhouding staan ten opzichte van de burger, aan wie zij het nota bene te danken hebben dat zij in het machtscentrum terecht zijn gekomen. Niets is minder waar.

Erger nog vergeten zij dat politieke macht verwerven niets anders is dan dienend ervoor te zorgen dat de aspiraties van de samenleving gewaarborgd blijven en met goed beleid tot stand uitvoering worden gebracht. Door deze verkeerde perceptie wordt meer dan goed is voor de burger voorbij gegaan aan het belang van grondrechten die in de grondwet en internationale verdragen en verklaringen staan opgenomen.

Afhankelijk van de context van hoe de belevenis van het recht op vrije meningsuiting zich onder verschillende regeerperioden heeft voltrokken, kan geconcludeerd worden dat in vergelijking met de regeerperiode 2010 – 2020, dit grondrecht in ernstige mate onder druk is komen te staan, in de afgelopen bijna drie jaar van het huidig bewind. “Dat is heel erg zegt Journalist en hoofdredacteur van Starnieuws, Nita Ramcharan. Zij was vrijdagavond in Grun Yari, de inleider van de openbare discussie over vrije meningsuiting in Suriname, georganiseerd door de Nationale Partij Suriname (NPS).

Foto: Nita Ramcharam

Het gebruik van wat zij noemt ‘muilkorfwetten’ uit de grondwet en het wetboek van strafrecht, om burgers die kritiek hebben op het regeerbeleid, de mond te snoeren, heeft met de arrestatie van vele burgers sinds 2020, nog nooit op deze frequentie plaatsgevonden. Ramcharan en Panellid Ivan Cairo, journalist en columnist bij De Ware Tijd verduidelijken op vragen uit het publiek dat belediging simpelweg behoort tot vrije meningsuiting, maar dat, dat recht niet absoluut is. “Een ieder mag vrijelijk zijn mening uiten, ook al is het beledigen. Evenwel zal je voor de consequenties moeten instaan, omdat je niet aan het recht van andere burgers mag komen, waarin zij door het hetzelfde rechtssysteem beschermd worden tegen smaad en laster”, zegt Cairo. Hij benadrukt dat er een verschil is tussen belediging enerzijds en anderzijds smaad en laster.

Foto: Ivan Cairo

Grondrechten en mensenrechten
Hoewel de beide termen onder de noemer fundamentele rechten vallen en ontastbare rechtsnormen zijn, is er een duidelijk verschil. De kern van beide rechtsnormen is dat zij aan burgers persoonlijke vrijheden en een menswaardig bestaan verzekeren. Hier moet ten zeerste benadrukt worden dat deze rechten niet van de overheid zijn maar van de individuele burger, juist om het overheidshandelen te beperken. Het is een verkeerd uitgangspunt te stellen dat, omdat de grondwet er is om een samenleving in te richten en te ordenen, grondrechten en mensenrechten, handvaten zijn van de overheid. In verschillende handvesten van internationale organisaties zoals de Verenigde Naties worden deze rechten gekenmerkt als te zijn individuele rechten die burgers kunnen inroepen tegenover de overheid. Dat is de verticale werking. In een aantal gevallen kunnen grondrechten ook tussen burgers dan wel private partijen onderling worden ingeroepen, de horizontale werking, dus. Het verschil tussen de beide rechtsnormen ligt er in dat mensenrechten wereldwijd geldende rechten zijn die voor alle mensen gelden, ongeacht het land waar ze verblijven. Grondrechten zijn de in nationale wetgeving vastgelegde rechten die alleen voor burgers van dat land gelden.

Op internationaal niveau zijn mensenrechten vastgelegd in verdragen geïnitieerd en/of opgesteld door internationale organisaties als de Verenigde Naties, de Raad van Europa en de Europese Unie. Deze verdragen gelden in de landen die het desbetreffende verdrag hebben ondertekend en geratificeerd en dus ook nageleefd moeten worden. Wereldwijd geldt als belangrijk verdrag de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (UVRM). Daarnaast is er het Universele Verdrag voor Burgerlijke en Politieke rechten, ook wel genoemd Bupo.

Beledigen

Het spanningsveld van beledigen, is uitgaande van de hierboven omschreven geaardheid van grondrechten of universele rechten met hun vertikale en horizontale werking, niet de daad  op zicht. Zoals gezegd is beledigen een vrije vorm van meningsuiting, echter niet zonder consequenties. Het is volgens Ramcharan, wel de vraag, wie en volgens welke wettelijke procedure wordt vastgesteld dat er sprake is van belediging. De inleider wijst er op dat sinds September 2020 tot recent in januari 2023, in totaal 13 personen zijn opgepakt door de justitie/ politie waar in alle gevallen er geen sprake is van een juiste ten laste legging, niet vooraf de rechter heeft bepaalt dat er sprake is van belediging, laster of smaad. Daarnaast zijn er gevallen waar het het recht op vrije meningsuiting is geschonden en is gerapoteerd aan de Inter Amerikaanse commissie van de OAS. Uit het publiek wordt door een jurist aangevuld dat dit simpelweg vrijheidsbeneming is zonder enige vorm van proces. In vrijwel alle gevallen zijn het politieke motieven en door het gebruik maken van koloniale muilkorfwetten, dat burgers worden beknot in hun recht om zich vrijelijk zonder angst voor vervolging, gebruik te kunnen maken van deze grondrechen van hun vrijheid worden beroofd. In de discussie met het publiek rijst ook de vraag, als en wanneer er sprake is van belediging, of dat strafrechtelijk of civielrechterlijk beoordeelt moet worden. Ramcharan is hierin duidelijk. “Je kan iemand niet strafrechtelijk vervolgen voor het gebruik maken van zijn of haar universele grondrecht”.

Mede pannellid Desi Truideman, journalist en programmamaker bij radio A.B.C, gaf een historische kijk op het ontstaan en het gebruik van Muilkorfwetten. Volgens hem moet dat gezien worden in de relatie overheid tot burgers. Hoewel dat juist is, ontbreekt daarin het werkelijke karakter, dat het gaat om individuele burgerlijke vrijheden en geen hirarchische gezagsverhouding tussen overheid en burger.  Overigens in de huidige, mondiale en zeker westerse samenleving, heeft de hirarchie, waarop het pannellid kennelijk op doelt, plaats gemaakt voor een samenleving bestaande uit slechts volwaardige burgers, waaruit ook een burger regering wordt gekozen of benoemd, die in dienst staat van de samenleving. Ramcharan verduidelijk ten aanzien van de werking van grond – en universele rechten dat er geen sprake is van bescherming van een autoriteit of regering, zoals de al lang verouderde muilkorfwetten beoogden. “Het enig doel van muilkorfwetten is geweest het beschermen van de monarchie (koningshuis) tegen beledigingen, laster en smaad”. Deze bescherming genoten ook gelijkgezinden van bevriende naties als gast van het land waar zij op dat moment vertoeven. Monarchies hebben in de nieuwe wereld die de ‘verlichting’ wordt genoemd’ hun hiërarchische status verloren. Muilkorfwetten, die dat heerschappij beschermden, zijn dus niet langer valide nog relevant, ook niet in een modern jasje. In de landen waar eerder de Monarchie gold en nog nog aanwezig is, worden deze wetten niet meer toegepast. “We hebben nu burgerregeringen, het gebruik van muilkorfwetten is van ver terug in de tijd”, zegt de inleider.

Normen en waarden
De bekende voormalige bankier Glenn Gersie deed vanuit het publiek een opmerkelijke oproep aan de journalisten en de media, enige terughoudendheid in acht te nemen en bedachtzaam te werk te gaan bij het bewust maken van de burger over het vrije karakter van het recht op vrije meningsuiting. Bij Gersie is terecht de vrees dat met dit vrije karakter de ‘normen en waarden’ (in de Surinaamse context) nog verder zullen eroderen, dan zij nu al zijn.
Ook hier worden vaak twee begrippen gebruikt als een paraplu begrip en door elkaar gehaald. Normen zijn rechtsregels, of afspraken, terwijl waarden wenselijkheden zijn binnen een cultuur of samenleving die worden nagestreefd. Uit de waarden worden normen vastgesteld. Algemene voorbeelden van waarden zijn, liefde en respect voor de medemens, maar ook gezondheid, huisvesting, een redelijk goed bestaan en inkomen, om te kunnen voorzien in het persoonlijk onderhoud en dat van anderen, zoals kinderen, ouderen en zij met een lichamelijke of geestelijke beperking. Die waarden zijn zo belangrijk dat om die te kunnen nastreven er rechtsnormen in het recht zijn opgenomen, of afspraken worden gemaakt. Hieruit blijkt dat wanneer waarden, of gemeenschappelijke wenselijkheden, van het individu, het gezin of samenleving, bedreigd worden of komen weg te vallen of gegarandeerd worden, de maat en dat is de norm in werking treed. Wanneer de norm niet wordt toegepast ontstaat anarchie en wanorde, of wel de toepassing van het paraplu begrip ‘verval van normen en waarden’

Het grondrecht van vrije meningsuiting is dus een norm tegenover de universele waarde, dat elk mens zich vrijelijk kan en moet kunnen uiten of zijn of haar mening kan geven zonder vrees dat die zal worden vervolgd door met name de overheid. In deze discussie is het een noodzaak dat overheid en burgers zich goed bewust zijn van wat grondrechten zijn en wat die inhouden. Die zijn ook nog te onderscheiden in klassieke en sociale rechten. Bij de klassieke, zoals het recht op vrije meningsuiting wordt de overheid uitgesloten daar inbreuk op te plegen. Bij de sociale rechten, zoals gezondheidszorg, onderwijs en huisvesting, is het de taak van die overheid ervoor te zorgen dat deze rechten voor de burgers zijn gewaarborgd. We zien dus in alle gevallen dat grondrechten niet van de overheid zijn. Enerzijds beschermen zij de burgers tegen de overheid en anderzijds heeft de overheid een dienende taak ervoor te zorgen dat het recht beleefd kan worden. Zonder belediging goed te praten, is het een logisch gevolg, dat wanneer sociale waarden en rechten, onbereikbaar worden, de burger zich daarover vrijelijk zal uiten. Dat is een democratische werking. In antwoord op Gersie zegt Ramcharan, “Hoge bomen vangen veel wind en moeten verdraagzamer zijn. Er zijn mensen in de samenleving die niet te eten hebben. Mensen worden boos. Belediging wordt aangewakkerd. Punt is dat we in een rechtstaat leven en het de onafhankelijke rechter is die de grens trekt. Niet de politie. Niet het Openbaar Ministerie, en zeker niet de president”. 

UNITEDNEWS