AMAZONE STAAT OP KANTELPUNT | ‘BINNEN EEN EEUW DREIGT EEN ONHERKENBAAR ECOSYSTEEM’
Bron: Livescience.com
De toekomst van het Amazonewoud, het grootste regenwoud ter wereld en een van de belangrijkste klimaatregulatoren van de aarde, hangt af van beslissingen die de komende decennia worden genomen.
Wetenschappers waarschuwen dat de combinatie van ontbossing, klimaatverandering en bosbranden het gebied richting een kantelpunt duwt, waarbij grote delen van het regenwoud onomkeerbaar kunnen veranderen in een gedegradeerd ecosysteem.
Het Amazonegebied beslaat ruim 5,2 miljoen vierkante kilometer, strekt zich uit over negen Zuid-Amerikaanse landen en speelt een cruciale rol in de mondiale watercyclus. Het regenwoud slaat enorme hoeveelheden koolstof op, ondersteunt ongeveer 47 miljoen inwoners en herbergt de grootste biodiversiteit op aarde.
Toch staat het ecosysteem onder toenemende druk. Volgens onderzoekers is inmiddels ongeveer 17 procent van het oorspronkelijke bos verdwenen, voornamelijk door landbouw, veeteelt, illegale houtkap, mijnbouw en infrastructuurontwikkeling. Die ontwikkelingen worden versterkt door klimaatverandering, die zorgt voor extremere weersomstandigheden, langere droogteperiodes en hevigere regenval.
Wetenschappers wijzen erop dat het verlies van bos een zichzelf versterkend proces in gang zet. Minder bos betekent minder verdamping en daardoor minder regenval. Minder regen leidt vervolgens tot verdere uitdroging van het bos, waardoor opnieuw meer vegetatie verloren gaat.
Deze vicieuze cirkel heeft niet alleen gevolgen voor de Amazone zelf, maar ook voor het wereldklimaat. Naarmate meer bomen verdwijnen, komt meer opgeslagen koolstof vrij in de atmosfeer, wat de opwarming van de aarde verder versnelt.
“Hoe meer bos verloren gaat, hoe sterker de klimaatverandering wordt. En hoe sterker de klimaatverandering, hoe groter het bosverlies,” waarschuwen onderzoekers.
Extra zorgwekkend is de rol van wegen en menselijke activiteiten. Nieuwe infrastructuur maakt afgelegen gebieden toegankelijk voor illegale houtkap, landroof en brandstichting. Daardoor breiden ontbossingsfronten zich steeds verder uit.
Een voorproef van de mogelijke toekomst is zichtbaar in de zogenoemde ‘boog van ontbossing’, een uitgestrekt gebied langs de zuidelijke rand van het Amazonewoud waar grootschalige boskap al decennia plaatsvindt.
In deze regio sterven meer bomen af, ontstaan grote open plekken in het bladerdak en worden bossen steeds vaker overwoekerd door lianen, houtachtige klimplanten die concurreren met bomen om licht en voedingsstoffen. Hierdoor neemt niet alleen de boomsterfte toe, maar ook de biodiversiteit af.
Volgens wetenschappers zal het Amazonegebied waarschijnlijk niet volledig veranderen in een natuurlijke savanne. Een waarschijnlijker scenario is het ontstaan van een verarmd ecosysteem met verspreide bomen, invasieve grassoorten, varens en lianen. Zo’n landschap bevat aanzienlijk minder biodiversiteit en slaat veel minder koolstof op dan een intact regenwoud.
De ecologische gevolgen zouden enorm zijn. Vooral watergebonden ecosystemen blijken kwetsbaar voor langdurige droogte.
Wanneer moerasgebieden en wetlands meerdere jaren achtereen uitdrogen, verliezen zij hun functie als leefgebied voor talloze planten- en diersoorten. Bovendien worden deze gebieden vatbaar voor branden, waardoor lokale uitsterving van soorten aanzienlijk kan versnellen.
De Amazone herbergt naar schatting één op de tien bekende soorten op aarde. Een grootschalige achteruitgang van het regenwoud zou daarom een van de grootste biodiversiteitsverliezen uit de moderne geschiedenis betekenen.
Niet alleen de natuur staat op het spel. Ook de miljoenen mensen die afhankelijk zijn van het bos worden direct geraakt.
Voor inheemse gemeenschappen betekent ontbossing vaak verlies van leefgebied, vervuiling van waterbronnen en aantasting van traditionele bestaansmiddelen. Milieuorganisaties wijzen erop dat veel gemeenschappen nu al worden geconfronteerd met de gevolgen van illegale mijnbouw, houtkap en grootschalige landbouwactiviteiten.
Een ernstige aantasting van het Amazonewoud zou ver buiten Zuid-Amerika voelbaar zijn. Minder regenval kan landbouwgebieden op het continent treffen, terwijl de versnelde uitstoot van broeikasgassen de mondiale opwarming verder aanjaagt.
Wetenschappers vrezen bovendien dat verschillende klimaatsystemen elkaar kunnen versterken. Het afsterven van delen van het Amazonewoud zou kunnen samenvallen met andere mondiale kantelpunten, zoals het afsmelten van grote ijskappen en verstoringen van oceaanstromingen. Dat zou de aarde richting een aanzienlijk warmer klimaat kunnen duwen, met mogelijk onomkeerbare gevolgen.
Ondanks de sombere vooruitzichten benadrukken onderzoekers dat het Amazonewoud nog niet verloren is.
In tegenstelling tot sommige andere klimaatrisico’s kan ontbossing in principe worden teruggedraaid door grootschalige herbebossing en beter natuurbeheer. Het terugdringen van illegale houtkap, het beschermen van inheemse gebieden en het herstellen van aangetaste bossen kunnen de neerwaartse spiraal afremmen of zelfs omkeren.
Volgens wetenschappers ligt de sleutel daarom niet alleen in klimaatbeleid, maar ook in het beschermen van het bos zelf. De komende decennia zullen bepalen of de Amazone zijn rol als groene long van de aarde behoudt, of uitgroeit tot een van de grootste ecologische verliezen van de 21e eeuw.
UNITEDNEWS|KLIMAAT