CACAO VAN KWATTA HEEFT SURINAAMSE GLORIE AL LANG VERLOREN
ACHTERGROND – Kwatta is niet alleen de naam heeft van een wijk in Paramaribo en van een aap, maar ook van een bekend chocolademerk. Hoewel de naam onlosmakelijk verbonden is met Suriname, is hier maar heel weinig chocola geproduceerd. Het is vooral in Nederland en in het bijzonder België een begrip.
Oudere Nederlanders die Suriname bezoeken, zeggen bij het horen van de naam ‘Kwatta’ vaak: “Oh, van die chocola?” En dan komen de verhalen over hoe ze ‘vroeger’ door hun ouders of opa en oma werden verwend met deze lekkernij. ‘Kwatta’ stond zelfs synoniem voor chocola. “Wilt je nog een stukje Kwatta?”, klonk het in Nederland regelmatig in menig huiskamer. Net zoals in Suriname elke wegwerpluier een ‘pamper’ is en ieder bouillonblokje een ‘maggiblokje’.
Maar die tijd ligt al ver achter ons. Langs de Kwattaweg, waar zich vrijwel iedere dag het meest ernstige verkeersinfarct van Suriname voltrekt, herinnert helemaal niets meer aan het feit dat in deze omgeving ruim een eeuw geleden het zaadje werd gelegd voor de befaamde Kwatta-chocolade. Ook van de plantage Kwatta is ieder bewijs van het bestaan verdwenen. Daar werd ooit vooral cacao verbouwd, wat aan het eind van de negentiende eeuw reden was voor eigenaar Joseph ‘Joost’ Gustaaf van Emden om na terugkeer in Nederland chocolade te gaan produceren.
Gustaaf van Emden werd in 1830 geboren als zoon van plantagehouder en gouvernementssecretaris van Suriname, Egbert, die in 1864 overleed. Egbert had een succesvolle carrière gehad in de kolonie. Dit kwam onder andere door de relaties die hij had met de De la Parra’s, de familie van zijn vrouw. Zo was hij halverwege de tweede helft van de negentiende eeuw net als zijn schoonvader, een planter en bestuurder van elf plantages en slavenhouder van maar liefst 1.650 tot slaaf gemaakten. Hij was dus iemand met aanzienlijke invloed in Suriname. Hij was daarnaast een groot voorstander van de slavernij, die volgens hem slechts heel geleidelijk afgeschaft moest worden. En de eigenaren van de slaven moesten uiteraard gecompenseerd worden.
Deze rijkdom was ook voelbaar in het huis waar Gustaaf opgroeide in Paramaribo. Zijn ouderlijk huis stond aan de prestigieuze Waterkant, waar zijn vader huispersoneel van veertig tot slaaf gemaakten tot zijn beschikking had. Egbert bekleedde een aanstelling bij de regering secretarie en de burgerwacht. Later kreeg hij een positie bij de rechterlijke macht. Hij was van mening dat de tot slaaf gemaakten ‘beschaafd’ gemaakt moesten worden. Zo was hij een van de weinige planters die een kerk bouwde voor zijn tot slaaf gemaakten, op de plantage de Drie Gebroeders, waarvan hij ook eigenaar was. Het feit dat de familie Van Emden een kerk liet bouwen is tevens opmerkelijk, omdat zijn voorouders het Joodse geloof aanhingen.
De Drie Gebroeders was in die tijd een van de meest prominente plantages in de omgeving van Paramaribo en zou later het centrum van de Suriname-activiteiten van de NV Stoom Cacao- en Chocoladefabriek Kwatta worden. Kwatta was echter de plantage van waaruit de meeste cacao naar Nederland werd vervoerd: eerst om verwerkt te worden in suikerproducten, later vooral voor chocolade.
Het hoge sterftecijfer op de plantages in combinatie met de afschaffing van de slavenhandel in 1814 zorgde ervoor dat er steeds minder tot slaaf gemaakten ingezet konden worden. Het resultaat hiervan was dat de Nederlandse plantagehouders, dus ook Van Emden, vanaf 1853 gingen experimenteren met het inzetten van Chinese contractarbeiders. Ondanks dit contract werden ook zij behandeld als tot slaaf gemaakten. In de onderstaande beschrijving uit een krantenartikel, van een incident tussen Van Emden en de Chinese contractarbeiders in 1858, wordt dit duidelijk:
‘Verscheidene dagbladen hebben dezer dagen melding gemaakt van het voorgevallene aan de rivier de Suriname, op de suikerplantage de Drie Gebroeders. Kort komt het hierop neder. Op die plantage bevinden zich 25 Chinezen, als immigranten en dus als vrije arbeiders. De heer van Emden, zoon van den president van het college van kleine zaken, is daarvan directeur, terwijl de president zelf mede-eigenaar is. Er ontstond tussen den directeur en genoemde vrije arbeiders énig verschil over het werkloon, en onmiddellijk werd de tussenkomst van den president van Emden ingeroepen en door dezen bericht van het gebeurde gegeven aan zijn boezemvriend, den gouverneur der kolonie, den generaal majoor Schrimpf, welke den commissaris van politie, den heer Buyckinck, last gaf zich naar genoemde plantage te begeven, en de Chinezen gestreng te straffen. Na énige aarzeling voldeed deze aan zijn last, vertrok met de koloniale schroefstoomboot Paramaribo, en kwam den 11den Juli op de plantage de Drie Gebroeders aan. Hij liet drie Chinezen door zijne politieagenten zoo gestreng geselen, dat een van hen, na het ontvangen van 25 stokslagen, in zwijm viel. Vier anderen zijn in het fort Zeelandia opgesloten, en veroordeeld tot twee maanden slavenarbeid.’
Nadat op 1 juli 1863 de slavernij werd afgeschaft en er tien jaar later ook een einde kwam aan het staatstoezicht, moest Van Emden, zoals alle plantagehouders, op zoek naar vervangende arbeiders. Die vond hij vooral in Brits-Indië en de zaken gingen voorspoedig, totdat er zich ongeveer elf jaar later op zijn cacaoplantage een geval van lepra openbaarde. Uit angst vluchtte hij naar Parijs. Eenmaal aangekomen in Parijs besloot hij om naar Breda te vertrekken, waar een paar jaar eerder drie directe familieleden waren neergestreken. Daar arriveerde hij in in juli 1877 met zijn gezin.
Met het oog op de carrière van zijn zoons, besloot hij in zaken te gaan met de Bredase banketbakker P.A. de Bondt. Samen richtten zij in 1883 de Chocoladefabriek De Bondt & Co. op. De cacao die in deze fabriek werd gebruikt, kwam van Van Emden’s plantages, met name van Kwatta. Een jaar later ging hij alleen verder, door middel van de winst van de plantages, onder de naam NV Stoom Cacao- en Chocoladefabriek Kwatta.
In 1893 namen de gebroeders Eugène en Jules Stokvis het bedrijf over van Van Emden om het daarna grondig te moderniseren en uit te breiden. In 1905 werkten er voor de onderneming slechts dertig mensen en was het aantal mannen in de meerderheid. In de daarop volgende jaren stichtte Kwatta NV werkmaatschappijen in België, Duitsland en Frankrijk.
Toen in 1907 op de cacaomarkt een crisis uitbrak en de grondstofprijzen sterk stegen, moesten veel cacao- en chocolade bedrijven hun deuren sluiten. In dat jaar bracht de fabriek echter de eerste verpakte chocoladereep op de markt, wat direct een succes werd en waardoor Kwatta NV deze crisis overleefde. Het Nederlandse leger was aanvankelijk de enige afnemer. Chocolade is voedzaam, lang houdbaar en daarom zeer geschikt voor het leger, zo werd gesteld. Hoewel daarvoor nooit wetenschappelijk bewijs werd geleverd, werd de chocoladereep ‘het krachtvoedsel van het Nederlandse leger’ en werd in kazernes verkocht onder de naam ‘manoeuvre chocolade’
In 1913 werd Kwatta een Belgisch-Nederlands merk chocolade, geproduceerd in Breda en het Belgische Bois-d’Haine, na de fusie met de chocolaterie La Compagnie Internationale d’Alimentation in Bois-d’Haine. In 1921 werd het productiebedrijf in Breda uitgebreid met een moderne fabriek in het naburige Princenhage. Beide bedrijven bleven naast elkaar functioneren. Kwatta was in die tijd al de grootste werkgever in het Nederlandse Breda en omgeving.
Na verschillende overnames groeide het aantal medewerkers in 1935 uit tot zevenhonderd, veel meer vrouwen dan mannen. Daarmee waren de echte gloriejaren bereikt. Tot na de Tweede Wereldoorlog, waarin de Joodse broers Stokvis de onderneming kwijtraakten, duurde het succes voort. Daarna ging het steeds minder met het bedrijf, dat uiteindelijk volledig in Belgische handen kwam. Tegenwoordig is het een onderdeel van de Amerikaanse multinational H.J. Heinz Company, die vooral in België alleen nog de chocoladepasta op de markt brengt. De reep is allang uit het assortiment verdwenen. Wat is gebleven, is de weemoed.
UNITEDNEWS
