DEZE BIOLOOG ONTWIKKELT EEN VACCIN VOOR AFRIKA

Het Westen koopt veel meer coronavaccins dan nodig, waardoor Afrikaanse landen pas in 2023 kunnen inenten. De Nigeriaanse moleculair bioloog Christian Happi ontwikkelt daarom een vaccin, geschikt voor Afrika: ‘Als we het heft niet in eigen handen nemen, worden we aan ons lot overgelaten.’

De Nigeriaanse Christian Happi is de eerste moleculair bioloog die werkt aan een coronavaccin dat specifiek is bestemd voor Afrika. Zijn vaccin moet beschermen tegen de inmiddels beruchte Zuid-Afrikaanse variant van het virus en rekening houden met de leefomstandigheden in Afrika. ‘Het Pfizer-vaccin moet worden bewaard bij -70° Celsius. Dat werkt niet in Afrika, want er is geen land dat voldoende koelcapaciteit heeft.’

‘In Afrika kan het vaccineren pas beginnen als in Amerika, Europa, China en India iedereen is gevaccineerd.’

Happi’s vaccin kan worden bewaard op kamertemperatuur en hoeft niet met een dure injectienaald te worden toegediend.

Met zijn team van Het African Center of Excellence for Genomics of Infectious Diseases (ACEGID) wist hij de specifieke eigenschappen van twee virusvarianten in Nigeria bloot te leggen, en die van een aantal andere varianten in naburige landen. De eerste testresultaten zijn positief: Happi’s vaccin bleek bij dieren in 98 procent van alle gevallen tegen corona te beschermen. ‘De volgende fase – testen op mensen – willen we doen in verschillende Afrikaanse landen, onder verschillende bevolkingsgroepen. Mensen met een verschillende afkomst reageren anders op vaccins, dat weten we al van eerdere virussen.’

Happi verwacht negen maanden nodig te hebben voordat zijn vaccin getest en klaar voor gebruik is. Maar om verder te kunnen met de volgende fase in het ontwikkelingsproces, is het wachten op financiering.

Happi’s inspanningen voor het Afrikaanse vaccinatieprogramma zijn helaas hard nodig. ‘Door westers vaccinatienationalisme mist Afrika straks de boot’, aldus Happi via Zoom vanuit de Nigeriaanse stad Ede. ‘In Afrika kan het vaccineren pas beginnen als in Amerika, Europa, China en India iedereen is gevaccineerd. Ze geven pas hun vaccins vrij als ze het beest in hun eigen achtertuin hebben gedood. Tenzij wij het heft in eigen handen nemen, wordt Afrika dus aan haar lot overgelaten.’

Eigen doses eerst

Zuid-Afrika heeft die les al eens geleerd. Bij de ontwikkeling van AIDS-remmers, in de jaren tachtig, kreeg het pas zés jaar na de Verenigde Staten toegang tot die medicijnen, terwijl de nood in Zuid-Afrika het hoogst was. Doordat farmaceuten hun patenten op de dure grondstoffen niet wilden vrijgeven, bleven de medicijnen lange tijd onbetaalbaar.

Ook de directeur van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), de Ethiopische Tedros Adhanom Ghebreyesus, tikte het Westen al op de vingers: ‘Dat jonge, gezonde volwassenen in rijke landen eerder worden ingeënt dan zorgmedewerkers en ouderen in armere landen is niet juist.’

Welvarende landen blijken soms wel vier tot vijf keer zoveel vaccins op te kopen dan nodig.

‘Welvarende landen kopen soms wel vier tot vijf keer zoveel vaccins dan nodig.’

Dat doen meer landen om hun eigen belangen veilig te stellen en een buffer op te bouwen in het geval een leverancier, zoals AstraZeneca enkele weken geleden, niet (op tijd) levert. Welvarende landen hebben weliswaar beloofd om geld te doneren aan Covax, de inkooporganisatie waarin 92 landen met veel lage en middeninkomens zijn verenigd (zie kader). Maar dat gebeurt pas nadat ze eerst hun eigen doses veiliggesteld hebben via een overeenkomst met de farmaceut van hun keuze.

In theorie zouden Afrikaanse landen ook zo’n overeenkomst kunnen tekenen, maar dat lukt maar op heel kleine schaal. Volgens Happi heeft de Nigeriaanse overheid op dit moment 100.000 doses besteld, genoeg om 50.000 mensen de benodigde twee inentingen te geven. ‘Op een bevolking van 196 miljoen mensen is dat niets.’

“Vaccinatienationalisme” kost triljoenen

Er zijn 1,5 miljard doses nodig om 60 procent van Afrika (in totaal 1,2 miljard inwoners) te vaccineren. Volgens het Africa Centres for Disease Control and Prevention (CDC) heeft de Afrikaanse Unie nu 670 miljoen doses veiliggesteld voor alle landen op het continent. Daarnaast is meer dan de helft van de 1 miljard door Covax bestelde doses voor Afrika bestemd. De vraag is alleen op welke termijn die kunnen worden geleverd. Veel koopcontracten kunnen niet worden omgezet in harde leveringsverplichtingen, omdat de farmaceuten vooruitbetaling eisen en het juist deze landen aan kapitaal ontbreekt.

Volgens de Afrikaanse Unie zijn er op korte termijn slechts 50 miljoen doses beschikbaar. De gevolgen noemt moleculair bioloog Happi desastreus. ‘Vergeet niet: voordat Afrika aan de beurt is zullen de vaccins eerst worden verkocht aan andere, niet-westerse landen met een grotere portemonnee.’

‘Sommige landen moeten tot 2023 wachten voordat de hele bevolking kan worden ingeënt.’

Hoewel de ziekenhuizen nog niet vol liggen, ziet de situatie in Nigeria er niet goed uit, zegt Happi. ‘Het aantal besmettingen stijgt sinds oktober. Als we niet oppassen, bevinden we ons over een tijdje in de situatie waarin Europa nu zit.’ Hoewel Afrika relatief weinig coronabesmettingen kent vergeleken met de rest van de wereld, waarschuwt Africa CDC voor een tweede golf in minstens veertig Afrikaanse landen.

Ook voor de economie is dat een ramp, zegt Happi. ‘Nigeria is afhankelijk van export. Door de reisbeperkingen gaat er nu weinig het land uit.’ De wereldeconomie verliest triljoenen dollars als gevolg van dit “vaccinatienationalisme”, terwijl het gecoördineerd vaccineren van de gehele wereldbevolking slechts miljarden hoeft te kosten (zie kader hieronder).