IN AFRIKA ZIJN ER VEEL MEER BOSBRANDEN, DAN IN DE AMAZONE?
De ogen van de wereld zijn op de bosbranden in de Amazone gericht. Maar uit satellietbeelden blijkt dat in Centraal-Afrika nog veel meer branden zijn. Heeft de Braziliaanse president Bolsonaro gelijk en wordt overdreven dat ‘de longen van de wereld’ in gevaar zijn?
In Angola waren afgelopen week bijna drie keer zoveel branden als in Brazilië, blijkt uit satellietbeelden van de NASA: zo’n 6000, tegenover ongeveer 2000 in het Amazoneland. Dat de internationale ruimtevaartorganisatie Afrika het ‘vuurcontinent’ noemde, lijkt niet overdreven. De top vijf van brandhotspots van afgelopen week wordt namelijk gecomplementeerd door de Democratische Republiek Congo, Zambia en Mozambique.
President Bolsonaro
Maakt de westerse wereld zich druk om het verkeerde continent, zoals de Braziliaanse president Bolsonaro benadrukt? Hij reageerde hevig gepikeerd toen de Franse president Macron de bosbranden in de Amazone vorige week op de G7-top uitriep tot noodsituatie en dreigde met een boycot. ,,Ons huis staat in brand’’, twitterde Macron. ,,Het Amazoneregenwoud, de longen die 20 procent van onze zuurstof produceren, staat in brand. Dit is een internationale crisis.’’
Neokoloniale bemoeienis, brieste Bolsonaro, die financiële hulp van de G7-landen aanvankelijk afwees. De ultrarechtse president wees op de vlammenzee in Centraal-Afrika. De branden in zijn eigen land zouden niet exceptioneel zijn en deels een normaal seizoensverschijnsel.
Maar wie heeft er nou gelijk?
Allebei een beetje. Het klopt dat in Afrika veel meer branden zijn, maar dat aantal is elk jaar min of meer constant in het droge seizoen. In Brazilië zijn dit jaar wel degelijk significant meer branden dan afgelopen jaren, zegt hoogleraar en voormalig NASA-onderzoeker Guido van der Werf. ,,Brazilië kampte jarenlang met ernstige ontbossing. De vorige regeringen hebben sinds 2005 zijn veel maatregelen genomen om ontbossing tegen te gaan, met succes. Maar nu lijken we weer terug bij af.’’
Het klopt dat bosbranden in Brazilië deels een natuurlijk fenomeen zijn, zegt tropischregenwoudonderzoeker Pieter Zuidema van Wageningen Universiteit. ,,Maar dit jaar zijn er opvallend meer branden in natte gebieden, waar geen natuurlijke branden voorkomen. Ook zijn er veel branden langs wegen; plaatsen waar houtkap en brandstichting opvallen. Ik kan dat niet anders verklaren dan door het beleid van Bolsonaro, dat illegale ontbossing legitimeert.’’ Zo heeft Bolsonaro, die economische ontwikkeling boven bescherming van het regenwoud stelt, het aantal controleurs dat toezichthoudt op ontbossing flink teruggeschroefd.
Zijn de branden in Afrika ook minder erg voor het milieu?
Ja, die zijn van een andere orde. Als tropisch regenwoud afbrandt, komt veel CO2 vrij die in oeroude bomen is opgeslagen. De bosbranden in de Amazone zijn dit jaar verantwoordelijk voor 2 procent van de wereldwijde CO2-uitstoot, schat Van der Werf. ,,In twee à drie maanden komt daar vier keer de totale jaaruitstoot van Nederland vrij. Daarbij gaat bovendien veel biodiversiteit verloren.’’ Dat de Amazone de longen van de aarde zijn, zoals Macron beweert, klopt overigens niet.
Overal worden branden aangestoken
De branden in Afrika horen thuis in het systeem. ,,Ook op de savannes in Zuid-Amerika en Australië woeden regelmatig branden. Die zijn juist goed voor de biodiversiteit.’’ Als de savanne niet eens in de zoveel jaar afbrandt, ontstaat dicht struikgewas en raken dieren die in de ruige grasgebieden leven hun habitat kwijt.
In Afrika, maar ook in Azië en Zuid-Amerika, worden veel branden aangestoken. ,,Brand is een middel dat mensen overal in de wereld traditioneel gebruiken om grond geschikt te maken voor landbouw’’, verklaart de Wageningse ecologieprofessor Herbert Prins, die veel onderzoek deed in Afrika. Vuur doodt onkruid en ziektekiemen, die in de tropen welig tieren. Vandaar dat veel boeren na de oogst de resten van hun planten om hun akkertjes verbranden. Voor het klimaat is dat niet zo’n punt, zegt Prins. ,,Door de brand komt CO2 vrij, maar het volgende jaar groeien er weer nieuwe planten die CO2 opnemen.’’
Een milieuprobleem is wel dat door de bevolkingsgroei steeds meer landbouwgrond nodig is, waardoor ook in Afrika en Azië regenwoud wordt gekapt en afgebrand en dieren leefgebied verliezen. Daar komt bij dat de branden grote luchtvervuiling veroorzaken. Prins: ,,Dat is een gigantisch probleem voor de volksgezondheid, en niemand doet daar iets aan.’’
Neemt het aantal bosbranden ook toe door klimaatverandering?
Lokaal wel. In Canada en Alaska zien onderzoekers sinds de jaren 70 een opvallende stijging van het aantal natuurbranden (2 tot 5 procent meer per jaar). Ook op de Russische toendra’s woeden de laatste jaren aanzienlijk meer branden, zegt hoogleraar Van der Werf. ,,In de boreale gebieden wordt het warmer en droger, waardoor het brandseizoen langer is. Daarbij verandert de atmosfeer, waardoor er meer blikseminslagen zijn. Ook lijken er meer menselijke brandstichtingen.’’
Branden in de arctische gebieden zijn extra schadelijk voor het klimaat. Enerzijds omdat in de permafrost, permanent bevroren bodems onder de toendra’s, heel veel CO2 zit die bij brand vrijkomt. Branden woekeren er lang door doordat in de onherbergzame delen van Siberië geen mensen of middelen zijn om ze te blussen. Bovendien komen de asdeeltjes deels op de poolkappen terecht. De witte ijskappen die zonlicht reflecteren worden daardoor zwarter en absorberen meer warmte, waardoor het poolijs nog sneller smelt.
‘Natuurlijk brandmanagment’
En de bosbranden dan die Zuid-Europa en Californië afgelopen zomers teisterden? Het is verleidelijk om die direct in verband te brengen met de opwarming en uitdroging van de aarde. Maar daarbij spelen ook andere factoren een rol, zoals de monoculturen van brandbare eucalyptusbomen die in Portugal massaal zijn aangeplant. In Californië was vroeger meer ‘natuurlijk brandmangement’, zegt hoogleraar Prins. ,,In gebieden waar ooit een paar boerderijen stonden met vee dat het gras kort hield, staan nu tienduizenden dure huizen. Branden verspreiden zich sneller en de schade is veel groter.’’
BRON|WERELDNIEUWS
