RUSLAND LEGT CRITICI HET ZWIJGEN OP
Russen die zich uitspreken tegen de oorlog in Oekraïne riskeren sinds begin maart een celstraf die kan oplopen tot vijftien jaar. Inmiddels zijn in totaal ruim zestienduizend mensen gearresteerd en lopen er tweehonderd strafzaken. Mensenrechtenorganisatie Amnesty International spreekt van “een oorlog tegen de vrijheid van meningsuiting”.
Begin maart ondertekende president Vladimir Poetin een tweedelige wet die “het in diskrediet brengen van de strijdmacht” en “het verspreiden van valse informatie over het Russische leger” strafbaar stelt. In de praktijk komt het erop neer dat wie openlijk spreekt van een oorlog in plaats van een ‘speciale militaire operatie’ al het risico loopt om gearresteerd en vervolgd te worden.
Sinds 24 februari zijn meer dan zestienduizend mensen opgepakt. Dat concludeert het onafhankelijke collectief OVD-Info, dat mensenrechtenschendingen en politieke vervolging in Rusland documenteert. Eerder deze week maakte mensenrechtenadvocaat Pavel Tsjikov bekend dat er momenteel tweehonderd strafzaken lopen tegen critici van de oorlog.
Op 8 juli werd Alexei Gorinov, gemeenteraadslid in Moskou, als eerste veroordeeld volgens de nieuwe wetgeving. Hij kreeg zeven jaar cel voor het “verspreiden van valse informatie over het Russische leger”. Gorinov had tijdens een raadsvergadering gesproken over stervende kinderen in Oekraïne.
Het is begin april 2022: in een supermarkt in Sint-Petersburg verschijnen briefjes op de plek waar normaal gesproken de prijskaartjes van producten hangen. “Het Russische leger bombardeerde een kunstacademie in Mariupol waar op dat moment vierhonderd mensen onderdoken”, staat op een van de kaartjes. En: “Mijn overgrootvader vocht niet in de Grote Vaderlandse Oorlog (Tweede Wereldoorlog, red.) om van Rusland een fascistische staat te maken en Oekraïne aan te vallen.”
De kaartjes zijn gemaakt door de 31-jarige Russische kunstenares Alexandra Skochilenko, als daad van verzet tegen de verwoesting die haar land aanricht in Oekraïne. Een activist noemt zij zichzelf niet, maar ze kan naar eigen zeggen niet langer zwijgen.
Een supermarktbezoeker meldt de actie bij de beveiliging en een paar dagen later wordt Skochilenko via camerabeelden geïdentificeerd. De politie doorzoekt haar huis en arresteert haar hardhandig. Sinds 11 april zit Skochilenko in voorarrest, in augustus begint haar proces. Ze is een van de eerste Russen die strafrechtelijk worden vervolgd volgens de nieuwe wetgeving van president Vladimir Poetin. Ze kan tot tien jaar cel worden veroordeeld.
Volgens Skochilenko’s vriendin Sonia Subbotina heeft de kunstenares hartproblemen, maar is een doktersbezoek niet mogelijk en krijgt ze geen medicatie in haar cel. Ook weigert de gevangenis volgens Subbotina rekening te houden met de glutenintolerantie van Skochilenko.
Familie mag haar niet bezoeken. Ze kan alleen communiceren via haar advocaat die van de autoriteiten één keer per week mag langskomen. Verzoeken om haar proces thuis af te wachten, worden telkens afgewezen. “Dit is een manier om de Russen die tegen de oorlog zijn het zwijgen op te leggen”, zegt Subbotina.
Skochilenko is niet de enige die ongenadig te maken heeft gekregen met de nieuwe wetgeving in Rusland. Er zijn honderden voorbeelden van Russen die zijn gearresteerd op dezelfde beschuldigingen. Zo hangt de 28-jarige Victoria Petrova tien jaar cel boven het hoofd, omdat zij op VK (het ‘Russische Facebook) een bericht had gepost waarin ze de oorlog veroordeelt. Petrova zit sinds 7 mei in voorlopige hechtenis in afwachting van haar proces.
Dan is er nog de vergelijkbare zaak van Olga Smirnova. Volgens de stilgelegde onafhankelijke krant Novaya Gazeta schreef Smirnova antioorlogsberichten voor de activistische online groep Het Vreedzame Verzet. Volgens de krant werden de huizen van leden van die groep in mei doorzocht. Smirnova werd kort daarna opgepakt. Op haar voordeur kalkten onbekenden later in rode letters het woord ‘verrader’. Haar voorlopige hechtenis is onlangs verlengd tot eind juli.
Maria Ponomarenko, een journalist bij het kleine onafhankelijke kanaal RusNews, werd opgepakt, omdat ze op Telegram berichten had gedeeld over bombardementen op een theater in Mariupol. De politie arresteerde haar al eerder, omdat ze verslag deed van antioorlogsdemonstraties in Sint-Petersburg. Onlangs is Ponomarenko in afwachting van haar proces overgeplaatst naar een psychiatrische inrichting, waar ze geen bezoek mag ontvangen.
Monique van Ravenstein, coördinator Rusland bij Amnesty International Nederland, noemt de zaken “disproportioneel, wreed en onmenselijk”. Volgens haar is de repressieve houding van de Russische overheid niet nieuw. “De oorlog tegen de vrijheid van meningsuiting in Rusland is al lange tijd gaande, met name sinds Poetins aantreden”, legt ze uit. “Maar sinds de vergiftiging en arrestatie van Alexei Navalny is dat harde optreden in een stroomversnelling geraakt. De speelruimte voor activisten is enorm gekrompen.”
De afgelopen maanden deed Amnesty onderzoek naar antioorlogsactivisme in Rusland. De organisatie zag als nieuwe ontwikkeling dat het protest nu vooral door het individu wordt gevoerd. “Georganiseerd verzet is vleugellam door het totale gebrek aan demonstratievrijheid en de jarenlange repressie.”
Volgens Van Ravenstein zijn de grote oppositiegroepen (Navalny’s organisatie, Open Russia, Vesna) het afgelopen anderhalf jaar vrijwel allemaal verdwenen. De overgebleven organisaties zijn klein, uitgeweken of ondergronds gegaan of durven de oorlog niet openlijk te bekritiseren. “De mensen die achterblijven, willen zich blijven uiten. Dat zit hem in de kleine dingen: op straat, op school of op sociale media”, aldus Van Ravenstein. “Maar het blijft vechten met ongelijke wapens, niemand kan op tegen de propagandamachine van het Kremlin.”
Wie dat toch probeert, riskeert dus een boete, huisarrest of in sommige gevallen een jarenlange gevangenisstraf. Dat geldt niet alleen voor publieke figuren, maar ook voor ‘gewone’ Russen. De zaak van Skochilenko en haar briefjes in de supermarkt is bekend bij Amnesty. Het is volgens Van Ravenstein een voorbeeld van een individuele zaak die de autoriteiten gebruiken om de massa af te schrikken. “De willekeur en het pakken van individuen met weinig invloed zorgen voor onzekerheid over wat je nog kunt zeggen en wat niet”, zegt ze “Daardoor weten anderen dat ze zich koest moeten houden. Jij kunt de volgende zijn.”
Intussen blijven Russische burgers zich verzetten tegen de oorlog in Oekraïne. Hun acties variëren in omvang en zichtbaarheid. Of internationale aandacht iets kan veranderen aan de aanklachten tegen de honderden activisten die op hun proces wachten, zal volgens Van Ravenstein nog moeten blijken. “Die steun is erg belangrijk, maar geen garantie. Kijk maar naar Navalny.”
