VOLMONDIGE EXCUSES VOOR HET KOLONIALE SLAVERNIJVERLEDEN ZOUDEN GEEN VERBORGEN DISCLAIMER MOETEN BEVATTEN
Door een sluwe truc in het slavernijexcuus zijn er eigenlijk amper tot geen mogelijkheden tot juridische stappen voor nazaten, ziet rechtsfilosoof Wouter Veraart.
Het was een van die zinnen uit het slavernijexcuus die binnenkwamen: “Wij, levend in het hier en nu, kunnen slavernij alleen in de allerduidelijkste bewoordingen erkennen en veroordelen als misdaad tegen de menselijkheid”, aldus Mark Rutte. Maar eigenlijk, zegt rechtsfilosoof Wouter Veraart, is dit een juridische disclaimer die nazaten de pas afsnijdt.
Het addertje zit hem in het ‘hier en nu’. In de Kamerbrief verwoordt het kabinet het net anders: slavernij is ‘naar de huidige juridische en morele normen en waarden’ een misdrijf tegen de menselijkheid. Veraart: “Ze zeggen niet: de koloniale slavernij beschouwen we ook met terugwerkende kracht als misdaad tegen de menselijkheid.”
En dat maakt een groot verschil, legt de hoogleraar aan de Vrije Universiteit uit. Want hiermee wijkt het kabinet af van het prangende advies van de Dialooggroep Slavernijverleden om koloniale slavernij als misdaad tegen de menselijkheid te verankeren in de wet. Door dat formeel vast te leggen maak je een betekenisvol einde aan eeuwenlange juridische uitsluiting, ziet Veraart.
“De speech zit retorisch heel vernuftig in elkaar, maar eigenlijk wordt daarin slechts gezegd: toen mocht het wel en nu vinden we dat erg. Dat is hetzelfde als zeggen: volgens huidige morele en juridische maatstaven is het jammer dat mensen van hetzelfde geslacht in de middeleeuwen niet met elkaar mochten trouwen. Het betekent niet zoveel en het is juridisch onbevredigend.”
Als de regering slavernij met terugwerkende kracht een misdaad tegen de menselijkheid zou noemen, dan zou dat tot slaafgemaakten die drie eeuwen lang buiten de rechtsorde vielen omdat ze handelswaar waren, postuum tot mensen met rechten maken, legt Veraart uit. “Dat is een symbolisch zeer krachtig antwoord op deze vorm van juridisch onrecht”, zegt hij. “Dat veel betekent voor nazaten.”
Koudwatervrees
Maar bij ambtenaren is er ‘koudwatervrees’ dat er een claim kan komen, denkt Veraart, zoals ook in Frankrijk gebeurde nadat dat land koloniale slavernij als misdaad tegen de menselijkheid aanmerkte. Nazaten spanden een proces aan op basis van dat wetsartikel en procedeerden, overigens zonder succes, tot en met de Franse Hoge Raad.
Hoewel misdaden tegen de menselijkheid in het strafrecht niet kunnen verjaren, kunnen ze dat in civiele recht wel, legt Veraart uit. “Nazaten zijn op dat civiele recht aangewezen. In Frankrijk liep het stuk op de verjaring.” Sowieso kent hij geen succesvolle voorbeelden van rechtszaken door nazaten, ook niet in de Verenigde Staten, waar meerdere zaken liepen.
Wat rechtszaken door nazaten lastig maakt, blijkt ook uit Amerikaans onderzoek, is het gebrek aan heldere causaliteit, legt Veraart uit. Het is bij een auto-ongeluk helder dat de schade voortkomt uit de aanrijding, maar hoe schade bij latere generaties voortkomt uit slavernij, dat is lastiger voor een rechter aan te tonen.
Het retorisch vernuft van Rutte zou hem ook nog weleens in de weg kunnen zitten, zegt Veraart. Want het kabinet heeft zich dan ingedekt, het is ongeloofwaardig om in zo’n genereuze speech te spreken van een misdrijf tegen de menselijkheid in ‘de allerduidelijkste bewoordingen’ en dat niet met terugwerkende kracht te willen doen, vindt hij.
“De angst voor de minieme kans dat een rechtszaak ooit tot een succes zou kunnen leiden, heeft in elk geval gezorgd voor een formulering die bij nadere beschouwing hoogst dubbelzinnig is. Volmondige excuses voor het koloniale slavernijverleden zouden geen verborgen disclaimer moeten bevatten.”
UPDATE SLAVERNIJ EXCUSES