HET KILLE KLIMAAT VAN DE KOUDE OORLOG IS TERUG
Relatie Verenigde Staten en Rusland
Met het indrukken van een ‘reset’-knop probeerden Hillary Clinton, toen nog minister van Buitenlandse Zaken, en haar Russische collega Sergej Lavrov in maart 2009 de betrekkingen tussen hun twee landen nieuw leven in te blazen. Jammer genoeg hadden de Amerikanen bij de vertaling van ‘reset’ een foutje gemaakt: in het Russisch stond er ‘peregroezka’ oftewel ‘overbelast’. Achteraf blijkt het een treffende beschrijving van de huidige betrekkingen tussen de Rusland en de Verenigde Staten.
De onderlinge relaties bereikten maandag een dieptepunt nadat Moskou een verdrag met de VS over de verwerking van plutonium had opgeschort en Washington het overleg met Rusland over een bestand in Syrië had gestaakt uit woede over de Russische bombardementen op Aleppo.
In de praktijk heeft het opschorten van het nucleaire verdrag door Rusland weinig gevolgen. In het verdrag hebben de twee landen afgesproken ieder 34 ton plutonium – bij elkaar goed voor 17duizend kernkoppen – te verwerken tot brandstof voor civiel gebruik, maar tot nog toe hebben de VS de verwerkingsinstallatie niet gebouwd. President Poetin heeft bovendien beloofd dat het plutonium ondanks het opschorten van het verdrag niet zal worden gebruikt voor nieuwe kernwapens. Het gaat vooral om de symboliek van het gebaar: het is een teken dat Rusland niet langer bereid is op sommige terreinen met de VS samen te werken, ook al zijn de twee landen het op andere punten volstrekt met elkaar oneens.
Die ‘ontkoppelingsaanpak’ vormde de kern van de ‘reset’ van de Amerikaans-Russische relaties in 2009, kort nadat Rusland een oorlog met Georgië had uitgevochten. Aanvankelijk leek de ‘reset’ te lukken. De Russen gaven de Verenigde Staten toestemming via Russisch grondgebied militair materieel voor hun troepen in Afghanistan te transporteren. Rusland en de VS bereikten in 2009 ook een nieuw START-akkoord, waarbij het plafond voor het aantal operationele kernkoppen tot 1500 werd verlaagd. Sindsdien liggen de wapenbeheersingsgesprekken, voor het eerst sinds ruim vijftig jaar, stil.
Rusland werkte ook met de VS samen om Iran onder druk te zetten afstand te doen van zijn programma om kernwapens te ontwikkelen, maar de samenwerking begon al snel steeds moeilijker te verlopen. De definitieve doodsteek voor de ‘reset’ was de Russische inmenging in Oekraïne twee jaar geleden: na de annexatie van de Krim, de steun voor de pro-Russische rebellen in het oosten van Oekraïne en de ramp met vlucht MH17 zette de regering-Obama alle illusies over herstel van de relaties met Moskou overboord.
Het klimaat was al eerder bedorven door de westerse aanpak van de Arabische Lente. De druppel die de emmer voor Poetin deed overlopen was het ingrijpen van de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië in Libië in 2011. Daarvoor had Rusland in een moment van onbedachtzaamheid – Medvedev hield op dat moment als president de stoel voor Poetin warm – zijn zegen gegeven. Maar in plaats van een beperkte interventie om bevolking van Benghazi te beschermen tegen de troepen van Muammar Kadhafi, liep het uit op een operatie om de Libische dictator ten val te brengen.
Voor Poetin zijn de geallieerde interventie in Libië en de chaos die daarop volgde het bewijs dat de westerse aanpak heilloos is. Als president Assad ten val wordt gebracht, wordt Syrië een Libië in het kwadraat. Rusland beschuldigde de VS er gisteren van zij een ‘pact met de duivel’ — het jihadistische al-Nusra Front – hebben gesloten om Assads regime omver te werpen.
In Rusland betaalt het diplomatieke isolement zich uit in meer steun voor Poetin
Het lijkt erop dat Moskou nu definitief heeft besloten dat een militaire overwinning voor Assad de enige uitweg uit het conflict in Syrië is. Sinds de Russen zich een jaar geleden in de strijd in Syrië mengden, herovert het Syrische leger steeds meer terrein op de rebellen. Maar de inname van Aleppo, de grootste stad van Syrië, zou een keerpunt kunnen worden in de al vijf jaar durende oorlog. In ieder geval zou de val van Aleppo de onderhandelingspositie van de rebellen drastisch verzwakken.
De prijs die Rusland betaalt voor de meedogenloze bombardementen op Aleppo is dat het steeds verder in een diplomatiek isolement raakt. Maar in Rusland betaalt zich dat gevoel van eenzaamheid juist uit in meer steun voor Poetin. Veel Russen herinneren zich het Jeltsin-tijdperk, waarin Rusland ijverig toenadering zocht tot het Westen, als een periode van diepe vernederingen.
Met het opschorten van het nucleaire verdrag koerst Poetin aan op een definitieve breuk met de Verenigde Staten. Als voorwaarde voor verdere samenwerking stelde hij een reeks eisen waaraan de VS nooit zullen voldoen. Allereerst moeten de VS en de NAVO alle wapens en troepen weghalen die zij sinds de ondertekening van het verdrag in 2000 in de Oost-Europese landen hebben geplaatst. Verder moeten de VS de sancties intrekken die zij wegens de oorlog in Oekraïne tegen Moskou hebben afgekondigd. Ook moeten ze Rusland compenseren voor de schade die het land heeft opgelopen door de sancties.
‘Wij willen Washington duidelijk maken dat ze niet zomaar sancties tegen ons kunnen afkondigen, maar tegelijkertijd met ons blijven samenwerken als hun dat uitkomt,’ vatte minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov de nieuwe koers van Moskou samen. Daarmee keert het kille klimaat van de Koude Oorlog terug.
TELEGRAAF