PAS OP! LICHAAMSTAAL VERRAADT OERINSTINCTEN
‘93 procent van communicatie is lichaamstaal’, zegt Amanda Beugeling. Ze geeft er trainingen over aan studenten internationale betrekkingen en aan medewerkers van onder andere de Dialogue Advisory Group (DAG), die bemiddelt bij internationale gewapende conflicten. Cursisten leren wat het zegt als je veel ruimte inneemt als je zit, of als je een ferme handdruk geeft. En dat het agressief overkomt om in gesprekken naar anderen te wijzen – absoluut not done in veel culturen.
Ook handig om te weten: aan je hals zitten duidt vaak op onzekerheid. Beugeling: ‘Dat is een van de oudste instincten, om je vitale organen te beschermen.’ Daarom kom je ook minder zeker en open over als je armen of benen over elkaar slaat.
Superieure houding
Het percentage dat Beugeling noemt is een veelvuldig ontkrachte mythe, maar dat lichaamstaal belangrijk is, weet ook Fleur Ravensbergen, assistent-directeur bij DAG, waar Beugeling trainingen geeft. DAG bemiddelt bij conflicten in onder meer Irak, Congo en Libië. In bemiddelingsgesprekken, met alle partijen aan tafel, is juist de niet uitgesproken informatie vaak veelzeggend. ‘Als mensen niet naar elkaar toe zitten, elkaar niet aankijken of hun handen over elkaar leggen, zie je dat ze liever niet praten of elkaar niet vertrouwen.’ Medewerkers van DAG moeten daarom alert zijn op hun eigen houding. In voorbereidingssessies voor mediaoptredens of bemiddelingsgesprekken kijken ze wanneer het bijvoorbeeld wel of niet goed overkomt om met handgebaren te praten.
Het belang van non-verbale communicatie werd ook duidelijk bij een veiligheidstraining met acteurs, in een rollenspel over een gewelddadig checkpoint. ‘Een collega vond het onzin en nam daardoor een superieure houding aan. Dat escaleerde enorm en zou gewelddadig eindigen voor ons. Juist in situaties met zo’n hoge alertheid kunnen mensen extra aanstoot nemen aan non-verbale communicatie.’
Biceps bij boosheid
Neuropsycholoog Elisabeth Huis in ’t Veld schreef BACS, een soort woordenboek over lichaamstaal bij primaire emoties als boosheid, angst en blijdschap. Ze focuste daarbij niet op gezichtsspieren, maar andere basale spieren die reageren op emoties. De biceps spant zich bij heftige boosheid en de onderrug spant bij angst, om bijvoorbeeld weg te duiken. Dat kan ook automatisch gebeuren als je emoties bij anderen herkent. Huis in ’t Veld: ‘De hersenen zijn erg gevoelig voor dergelijke signalen en emoties in de communicatie met anderen. De verwerking en uiting daarvan is automatisch, onbewust en snel.’
Net zoals gezichtsspieren soms emoties van anderen spiegelen, kan de biceps dat ook doen bij herkenning van boosheid bij anderen. Maar spiegelen werkt niet zo simpel als sommige communicatietrainers doen geloven, zegt Huis in ‘t Veld. ‘Expres spiegelen kan ook irritatie opwekken. En niet elke emotie wordt gespiegeld. In reactie op agressie kunnen, logisch genoeg, juist ook de onderrugspieren automatisch actief worden.
Ellebogen op tafel
Als Ravensbergen zelf een bemiddelingsgesprek voorzit, probeert ze zo actief mogelijk te zitten. ‘Als vrouw ben je in veel situaties minder zichtbaar. Dat is niet handig als je mensen moet interrumperen om iedereen aan bod te laten komen.’ Ze oefent consequent in rechtop zitten, hard genoeg praten en niet met haar ellebogen op tafel hangen. ‘Ik merk dat dat effect heeft, ik word serieuzer genomen. Misschien komt dat ook wel omdat ik me dan ook zelfverzekerder voel.’
Volgens Beugeling kun je met lichaamstaal inderdaad niet alleen anderen, maar ook je eigen emotie beïnvloeden. Vooral als het gaat om stress is dat handig. Je eigen stress herkennen en je lichaam bewust inzetten om rustig te blijven – met bijvoorbeeld ademhaling – is een onderdeel van veel veiligheidstrainingen, ook voor het leger en ambulancepersoneel.
‘Jezelf ademruimte geven kan ervoor zorgen dat je jezelf niet verliest’
Burn-outs voorkomen
Stress kan bij DAG letterlijk gaan over leven of dood, maar dezelfde urgentie kunnen mensen op de werkvloer soms voelen over verkoopcijfers. ‘Juist bij hoogopgeleiden met veel talent en gevoel voor verantwoordelijkheid kan stress hoog oplopen’, zegt Beugeling. Niet voor niets krijgen zoveel mensen burn-outs.
Aan je hals zitten of letterlijk wijzen naar anderen kan volgens Beugeling aangeven dat je niet zo lekker in je vel zit. Maar het is ook handig om adrenaline door je lijf te voelen lopen. In trainingen bindt Beugeling mensen weleens een blinddoek voor en slaat ze hard op pannen. ‘Ook als je weet dat de situatie niet “echt” stressvol is, reageert je lichaam wel echt. Die signalen herkennen en jezelf ademruimte geven kan ervoor zorgen dat je jezelf niet verliest.’