MEERTALIG MAAKT JE NOG GEEN PROFESSIONELE TOLK-VERTALER

Auteur: Wilfred Leeuwin | Foto: Audrey Bottse – Benschop

Tolk-vertaler Audrey Bottse – Benschop is recent afgestudeerd aan de Universiteit van Brasilia in vertaalwetenschappen. Zij koos, na twintig jaar praktische ervaring als beëdigd vertolker, bewust ervoor in haar afstudeerthesis voorstellen te doen voor het instellen van protocollen in Suriname voor het beroep van tolk-vertaler

Meertalig zijn, ofwel het spreken van meer dan twee talen, betekent nog lang niet dat de persoon specialistische diensten weet te verlenen in vertalen en vertolken. In beide gevallen gaat het om de algemene kennis, hoe met de taal om te gaan, de cultuur van de taal en de achtergronden van hoe de taal beleefd, verstaan en gebezigd wordt. Suriname heeft in tegenstelling tot andere landen nergens vastgelegde regels en protocollen waaraan specialistische vertolkers en vertalers moeten voldoen.  In de praktijk zijn, afhankelijk van de eigen competenties, de verschillen zeer afwijkend van elkaar. Dit leidt volgens Benschop tot een ‘eigen cultuur’, die bij gebrek aan standaarden wordt gedoogd. Echter kan dit leiden tot ernstige misvattingen en consequenties voor betrokken personen en instanties die van deze dienst gebruik maken.

Als dochter van een toen in Brazilië gestationeerde Surinaamse diplomaat is Audrey Bottse – Benschop opgegroeid met de Portugese taal. Eind jaren negentig behaalde zij een bachelorgraad in deze taal aan de Universiteit van Brasilia en recent studeerde zij daar af in vertaalwetenschappen. Zij is van plan haar afstudeerscriptie en de daarin voorgestelde protocollen aan te bieden aan overheidsinstanties zoals het Hof van Justitie. Hiermee wil zij een aanzet geven voor een meer wettelijke structuur en ordening van het beroep.

Specialisatie
Specialistisch vertolken in Suriname gebeurt in belangrijke mate bij straf- en civiele rechtszaken, het voltrekken van huwelijken, afnemen van verhoren en opnemen van een getuigenis bij de politie of rechtercommissaris en ook bij notariaten. Bij vertolken wordt vaak ervan uitgegaan dat er wordt vertaald van de ene naar de andere taal. “Dat is niet het geval, zoals bedoeld wordt in de vertaalwetenschappen”, zegt Benschop. Wat daar gebeurt is het vertolken, ofwel verstaanbaar en begrijpelijk maken van een vreemde taal in de taal van de persoon die daar behoefte aan heeft. Vertolken is een verbale handeling en vertalen een schriftelijke, waar de ene taal naar de andere wordt vertaald. In beide gevallen is meer nodig dan slechts meertalig zijn. Het gaat vooral om kennis van de cultuur van de taal, die onderhevig is aan sociale veranderingen, maar ook om andere (technische) aspecten die horen bij het beroep van vertolken en vertalen.

Rechtsgevolgen
Voor notaris Manav Kanhai is een beëdigde tolk iemand die in staat is zijn cliënt de juridische inhoud van een akte in de gewenste taal te laten begrijpen. “Het gaat niet om gewoon begrijpen of verstaan van de akte, maar het begrijpen van elk woord en de juridische betekenis, maar vooral ook de gevolgen ervan. De klant moet niet alleen verstaan, maar een helder beeld krijgen van wat er getekend gaat worden en wat de rechtsgevolgen kunnen zijn.” Afhankelijk van de ‘passerende’ notaris vindt Kanhai dat een tolk ook enige juridische bagage moet hebben. Dat kan bijdragen aan een beter begrip en helderheid van de inhoud van de akte, bij de tolk zelf. “Een goede tolk is voor mij iemand die zijn of haar vak op een professionele en correcte wijze uitoefent”, zegt de notaris. Hij juicht toe dat Benschop met haar afstuderen tot het inzicht is gekomen dat er protocollen gemaakt moeten worden voor het beroep van vooral de tolk. “Dit moet de kwaliteit van het werk verbeteren”, zegt Kanhai. Zijn kantoor is dan ook selectief in het gebruik maken van de diensten van tolken en vertalers. “Professioneel kan je het je niet permitteren dat klanten ontevreden zijn of dat zich onregelmatigheden voordoen.” Bij het professionaliseren van het beroep van tolk-vertaler mag voor deze notaris best ook het aspect van aansprakelijkheid van de beroepsbeoefenaar worden toegevoegd.

Opleiding
Julio Monteiro, de studiebegeleider van Benschop, zegt dat in principe iedereen zich kan uitgeven als tolk en vertaler omdat hierop geen wettelijk verbod is. Het is aan de inkopers ofwel ‘de markt’ te bepalen wie inderdaad een vertaler of tolk is afhankelijk van de kwaliteit van zijn of haar prestatie. “Een vertaler en een tolk hebben gemeen een passie voor talen, maar de kwalificatie van de ene is de kwalificatie van de andere niet”, zegt Monteiro. “Een vertaler moet een uitstekende schrijfvaardigheid in werktalen ontwikkelen, terwijl de tolk een bovenmatige luisteren preekvaardigheid nodig heeft om in staat te zijn tot een goede prestatie. Bovendien moet het geheugen goed getraind zijn.” Monteiro komt tot de vaststelling dat de kwalificaties van de algemene tolk en vertaler in Suriname onvoldoende zijn, ongeacht de accreditatie bij het ministerie van Justitie en Politie en beëdiging bij Binnenlandse Zaken. Hij wijst er op dat de achtergrond voor een ‘code of ethics’ afhankelijk is van tal van factoren, zoals het oprichten van een vertalers/tolkenvakbond en specifieke wetgeving over het beroep. Benschop is in haar onderzoek tot de conclusie gekomen dat vrijwel geen enkele tolk in Suriname een specialistische opleiding heeft doorlopen. “Maar je kunt de vinger niet naar hen wijzen. De studie vertaalwetenschapen is in Suriname niet bekend. Er is nergens een protocol, er zijn geen richtlijnen en niemand zegt hoe het wel of niet moet. De ene heeft een academische studie op een ander vakgebied, spreekt de taal of heeft algemene kennis, maar er zijn er ook die helemaal geen opleiding hebben maar wel meertalig zijn”, aldus Benschop. Het gemis aan protocollen en ordening blijkt in de praktijk ook bij de instanties aan wie de dienst wordt verleend. Zo stelt de ene rechter het op prijs dat er tegelijkertijd wordt vertolkt, dus terwijl hij aan het woord is. Een andere rechter is juist van mening dat het vertolken in delen moet plaatsvinden. “Er zijn ook wel rechters die met gevoel en scherpte aandacht hebben voor de body language, of de gezichtsuitdrukking van een persoon voor wie vertolkt wordt”, vertelt Benschop. Daaruit kan worden opgemaakt of de persoon wel of niet heeft begrepen wat wordt gezegd of op een juiste manier is vertolkt.” Volgens Benschop kan met juiste richtlijnen en met protocollen heel veel ongerief worden voorkomen.

Ethiek
Het hangt, zonder protocollen, volledig af van de eigen grens die getrokken wordt als het gaat om het bewaren van de ethische waarden, principes en normen van het beroep. Die zijn er wel degelijk maar nergens op papier vastgelegd. Erger nog; de doorsnee tolk en vertaler is niet bekend ermee. Geheimhoudingsplicht, discretie en andere beroepscode ontbreken gewoon. “Ik heb uit praktische ervaring van een advocaat geleerd dat in de wet de tolk-vertaler wel degelijk aansprakelijk kan worden gehouden voor het overtreden van regels en het beroepsgeheim”, zegt Benschop. Dit zou volgens haar het best gewaarborgd kunnen worden met een beroepsvereniging die over de ethische normen en principes waakt, zoals dat in het buitenland het geval is. In andere landen, zoals Brazilië waar Benschop heeft gestudeerd, zijn protocollen afgeleid en gebaseerd op die van de ‘Internationale Vereniging van Professionele Vertalers’. Daar moet eerst een uniforme toelatingstest gedaan worden om te worden toegelaten. Om in Suriname tolk te kunnen zijn, geldt nu dat een aanvraag moet worden ingediend bij het ministerie van Justitie en Politie. Als die is goedgekeurd volgt een gesprek bij het Hof van Justitie, waarvan de inhoud niet uniform is. Daarna wordt de persoon beëdigd op het ministerie van Binnenlandse Zaken. In veel gevallen weten beëdigde tolken en vertalers niet eens dat zij zich moeten laten registreren bij het Hof van Justitie en een stempel moeten aanmaken voor het afstempelen van hun werk. “In mijn geval heeft een cliënt die ermee werd geconfronteerd mij wegwijs gemaakt wat het registeren betref, omdat die toevallig officiële stukken moest indienen bij het Hof. Er zijn ook geen richtlijnen hoe de stempel eruit moet zien. Iedereen handelt naar eigen inzicht.

OPINIE