ZELFS EUROPESE TOPDIPLOMATEN DURVEN EEN DERDE WERELDOORLOG NIET MEER UIT TE SLUITEN

Afgelopen week schudde Donald Trump het geopolitieke schaakbord andermaal grondig dooreen. Na de bijeenkomst van de G7 werd premier Justin Trudeau van Canada de grond in getwitterd als ‘zachtmoedig en mild’ en ‘onoprecht en zwak’. De dictator van Noord-Korea was dan weer ‘heel slim’ en ‘taai’. Voorbereidend werk van diplomaten en buitenlandexperts werd genegeerd. Trump is ervan overtuigd dat hij alleen, oog in oog met zijn tegenstander, het beste akkoord kan maken. ‘Bluf is het sterkste wapen’, liet hij in 1987 optekenen in zijn boek The Art of the Deal. De op regels gebaseerde wereldorde moet wijken voor simpele Trump-diplomatie. ‘Dit is geen negotiatie, maar egotiatie’, zegt onderhandelingsexpert Paul Meerts van het Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen Clingen-dael.

Totale duikvlucht

Professor Paul Meerts. ‘Natuurlijk streven staten in de geopolitiek vooral eigenbelang na: dat is de raison d’état van Richelieu en Machiavelli. Anders dan mensen kunnen staten elkaar nooit echt vertrouwen. Net daarom hebben we supranationale instituties zoals de G7 opgericht. Die creëren controle, ze voorkomen dat staten geweld gebruiken om hun eigenbelang na te streven.’ Als we die instituties aanvallen en afbreken, zoals Trump doet, is dat slecht nieuws, stelt Meerts. ‘Ik ben geschrokken van wat ik deze week weer zag. Er blijft helemaal niets over als het aan Trump ligt. Hij wil de G-nul.’

De zorgwekkende trend om minder te praten en meer (militair) te bluffen, is niet nieuw. In zijn recent verschenen boek War on Peace:

The End of Diplomacy and the Decline of American Influence legt onderzoeksjournalist Ronan Farrow bloot hoe de Verenigde Staten al meer dan twee decennia besparen op diplomatie. ‘Sinds Bill Clinton en vooral sinds de aanslagen van 11 september worden diplomaten teruggeroepen en ambassades gesloten. Bijna altijd met kwalijke gevolgen. Vaak keren we later terug, maar dan met soldaten.’

Farrow noemt diplomaten een ‘bedreigde diersoort’ die ‘frustrerend, langzaam werk doen’ en ‘permanent aan jetlags lijden’. Uiteraard boeken ze steeds minder resultaten, betoogt hij: dat is logisch wanneer er almaar minder geld naar hen gaat. ‘Een vicieuze cirkel. Zo wordt Amerika een natie zonder onderhandelaars, zonder vredestichters. Een natie die eerst schiet en daarna pas vragen stelt.’

Wat Trump met de diplomatie doet, raakt bovendien ook Europa. ‘Hij ging nog verder dan de gefaalde aanpak van het verleden en koos voor de totale duikvlucht’, zegt Farrow. In januari 2017, zoals de traditie voorschrijft bij een nieuwe president, dienden alle Amerikaanse ambassadeurs hun ontslag in bij de nieuwe president. Maar anders dan zijn voorgangers, besloot Trump de symbolische daad serieus te nemen. De ontslagen werden massaal aanvaard. Over de hele wereld, ook in Berlijn en Brussel, moesten ambassadeurs, consuls en ambtenaren hun koffers pakken. Jarenlange ervaring en kostbare lokale netwerken gingen zomaar verloren.

Jonathan Holslag: ‘De Europese diplomatie gedraagt zich als een ngo. Diplomaten moeten niet de samenwerking verbeteren, wel de belangen van hun land verdedigen. Dat is niet altijd hetzelfde’

De Navo zat acht maanden lang zonder Amerikaanse ambassadeur. Duitsland zeventien maanden. De EU heeft er nog steeds geen. ‘Op slag waren we blind en doof, tastend in het duister’, schrijft Farrow, die voor zijn boek alle nog levende Amerikaanse ministers van Buitenlandse Zaken interviewde.

Toen na maanden eindelijk ambassadeurs voor Europa werden geselecteerd, bleken dat veeleer amokzaaiers dan voorzichtige diplomaten. Peter Hoekstra in Nederland, bijvoorbeeld, die in zijn eerste week een journalist van de NOS onterecht van fake news beschuldigde omdat die hem had herinnerd aan een uitspraak van Hoekstra over ‘Nederlandse no-gozones waar politici in brand worden gestoken’. Ook in Duitsland veroorzaakte de nieuwe ambassadeur meteen een rel. Richard Grenell beloofde in een interview met Breitbart dat hij conservatieve partijen in Europa wilde ondersteunen in hun strijd tegen gefaalde linkse concepten. Du jamais vu.

Ons beleid in Europa is gebaseerd op ratio, samenwerking en diplomatieke contacten. Iets anders kennen we niet. Als dat niet meer werkt, kan alles gebeuren. We praten in een woestijn.’ Of we in Europa opnieuw voor oorlog moeten vrezen? ‘Niemand heeft een glazen bol, maar als praten niet meer werkt of niet meer gebeurt, kunnen we zelfs het ergste niet uitsluiten’, zegt een medewerker van de European External Action Service (EEAS). ‘We zien hoe de liberale bondgenootschappen uiteenvallen of onder druk komen te staan. Net die bondgenootschappen bewaarden altijd de vrede.’

Decadent

‘Met verbijstering zie ik het allemaal gebeuren’, zegt historicus en expert internationale betrekkingen Rob van Wijk. Hij is de oprichter van het prestigieuze Haagse Centrum voor Strategische Studies. ‘Ik schreef aanvankelijk dat Trump wel zou bijdraaien en aan zijn rol zou wennen, maar ik had het helemaal mis. Hij maakt het hele diplomatieke weefsel kapot.’

Koert Debeuf: ‘Goede diplomaten zijn als radars: ze vangen op wat leeft en kunnen oorlogen voorkomen. Ze voelen wanneer het fout loopt’

Dat weefsel vormt nog steeds de ruggengraat van de internationale orde. Elk akkoord, bij de Verenigde Naties, de Europese Unie of zelfs bij bilaterale onderhandelingen, is tot in de details voorbereid door experts en diplomaten. Politici debatteren vooral over de gevoelige punten en komma’s – en soms is zelfs dat vooral show. Traditioneel worden belangrijke speeches uitgebreid afgetoetst bij diplomaten, op politieke, psychologische en culturele gevoeligheden. ‘Het is niet dat de Amerikaanse diplomatie helemaal weg is. De onderste lagen van het ministerie van Buitenlandse Zaken werken dapper verder’, vertelt Adam Isaacs, hoofd van de afdeling trans-Atlantische relaties van het Europees Parlement. ‘Het Europees Parlement praat nog steeds met dezelfde mensen, maar vaak zijn ze stuurloos geworden. Sommigen hebben geen leidinggevende meer of weten niet wat hun functie nog inhoudt. We proberen op dat niveau diplomatiek te redden wat er te redden valt, met onze relaties in het Amerikaans Congres. We kunnen ook niet uitsluiten dat Trump herverkozen raakt.’

‘Vooral de Amerikanen en de Britten waren woedend. Ze dreigden er zelfs mee het Navo-hoofdkwartier weg te halen uit Brussel. Dat was uiteraard een horrorscenario’, zegt Debeuf.

‘De komst van informatieoorlogen in een leugenachtig politiek klimaat is een tikkende tijdbom. We hebben diplomaten en inlichtingendiensten nodig om dat op te vangen’

Toen de Cuba-crisis uitbrak, hebben Chroesjtsjov en Kennedy elkaar maar één keer telefonisch gesproken. De rest gebeurde via schimmige diplomatieke kanalen. Nu is de wereld multilateraal georganiseerd en zien wereldleiders elkaar regelmatig persoonlijk.’ Toch zijn goede diplomaten nog steeds van levensbelang, zegt Debeuf. ‘Ze zijn als radars: ze vangen op wat leeft en kunnen oorlogen voorkomen. Ze voelen wanneer iets fout loopt en vormen een early warning system.’

Met zijn nieuwe boek wil hij waarschuwen voor de opkomst van tribalisme. ‘Overal in de wereld zie je hoe landen teruggrijpen op een mythisch verleden. De Chinezen zijn opnieuw lovend over Mao, in Rusland worden de tsaren en Stalin in ere hersteld. In Turkije is geschiedenis de basis voor een autoritair reveil en dan is er natuurlijk nog Trump, die terug wil naar een Amerika dat misschien nooit heeft bestaan.’ Debeuf wijst ook op de cultuuroorlog waarnaar steeds vaker wordt verwezen. ‘Die is verzonnen, totale onzin, maar hij sluipt in ons politieke debat. Net als in de periode voor de Tweede Wereldoorlog.’

BRON|BUITENLAND